A tradición sitúa a fundación do santuario de Santiago no século IX tras o achado do suposto corpo do apóstolo Santiago Maior en Iria Flavia; a verificación histórica e arqueolóxica indica unha consolidación cultural gradual entre os séculos IX–X.
No século XI iníciase a construción da actual catedral baixo o bispo Diego Peláez e, sobre todo, o rei Afonso VI e o arcebispo Xelmírez, seguindo modelos románicos; as investigacións dendrocronolóxicas e estratigráficas datan elementos canónicos desa fase. A planta basilical e o cruceiro románico responden a necesidades litúrxicas e de peregrinación; o movemento xacobeo impulsou o camiño de Santiago como vía de transferencia cultural e económica documentada en fontes notariais e obituarios.
No século XIII–XIV prodúcense reformas góticas e ampliacións, evidenciadas por análise de sillería, argamasa e tipoloxía de arcos.
No Barroco, séculos XVII–XVIII, proxéctase a fachada do Obradoiro e se modifica o espazo litúrxico; estudos de conservación mostran superposicións estratigráficas e materiais incompatibles que afectaron á durabilidade. Durante a Idade Moderna a catedral mantén funcións cultuais, sociais e administrativas, reflectidas en documentación arquivística e inventarios.
No século XIX as intervencións románticas e o nacemento da arqueoloxía como disciplina impulsan excavacións e recuperacións; os traballos de consolidación estrutural usaron criterios máis historicistas.
No século XX intensificáronse intervencións científicas: análise petrográfica, ensaios de cemento, e proxectos de conservación preventiva documentados por informes técnicos. A declaración como Patrimonio da Humanidade en 1985 provocou regulamentacións de conservación integradas e estudos de impacto do turismo; inventarios, catálogos e proxectos de restauración seguen a metodoloxía do Consello Internacional dos Monumentos e Sitios (ICOMOS). Nas últimas décadas aplicáronse técnicas avanzadas: fotogrametría, láser escáner 3D, e estudos ambientais para monitorizar degradación por contaminación e cambio climático. As investigacións actuais combinan historia medieval, arqueoloxía do patrimonio, conservación e estudos sociais para avaliar a transformación do conxunto catedralicio desde a súa fundación ata a presente continuidade do culto e da recepció pública, mantendo a catedral como obxecto de estudo interdisciplinar e de xestión patrimonial sustentable.
Dereitos e propiedade intelectual protexidos por <SafeCreative>. Prohíbese a reprodución total ou parcial, impresión, alteración e procesamento con IAs xenerativas, salvo autorización expresa do autor/es, en previsión das posibles responsabilidades legais.