O río Sil dividía en 2 partes á antiga villa de Portomarín, o leito do río está composto pola xeoloxía local, concretamente pola franxa de lousa de Guimarey con laxes de lousa e seixos que outrora formaban dúas pequenas illas chamadas “Insua d’Arriba” e “Insua d’Abaixo”.
A vila estaba formada orixinalmente por dous barrios, un a cada lado do río, aproximadamente a 100 quilómetros de Fonmiña, escavados no terreo con profundos canóns. Ao longo do seu percorrido, podemos atopar pontes de todo tipo, sendo a máis destacable a desaparecida ponte romana de Portomarín, que deu nome á vila. Nos primeiros séculos da nosa era, Portomarín tiña outro nome, Ponte-Minea (Ponte do Miño).
Foi construída no século II durante o período imperial romano, sendo a única evidencia que queda do dominio romano na zona, xunto cunha ara votiva de Flavio Valeriano dedicada á descoñecida divindade Cvhve Berral (Deus dos Celtas), atopada en 1929 nas ruínas do Mosteiro de Santa María de Loyo. Na antigüidade, unha vez construída a ponte, os romanos obrigaron aos indíxenas (os celtas) que habitaban os castros a establecerse no val por razóns de seguridade, creando o primeiro núcleo de poboación. O carácter romano da ponte evidénciase polos talamares adosados aos piares e a cadeirado de cantaría de talla baixa. Medía 152 metros de longo e 3,30 metros de ancho.
En 1112,foi destruída por orde da raíña Urraca para impedir o paso das tropas do seu segundo marido, Afonso o Batallador de Aragón, mentres a raíña daba e recibía consellos de Xelmírez. Posteriormente, en 1120, segundo consta no Códice Calixtino, a propia raíña Urraca, ao regresar co seu exército de galaicos e casteláns e despois de obter a anulación do seu matrimonio con Afonso o Batallador nun concilio celebrado en Palencia, ordenou a súa restauración a Pedro Peregrino, quen lle deu a forma redondeada típica da Idade Media.
Foi un proxecto desafortunado, a pesar de ser un punto estratéxico e prestar un importante servizo, ata que finalmente, en 1673 foi reparado. O 16 de decembro de 1801, unha riada repentina provocou o derrubo dun dos arcos, illando os dous barrios que conforman Portomarín, San Xoán e San Pedro. O 5 de febreiro de 1895, aconteceu un segundo derrube que afectaba ao arco central. O informe indicaba que a ponte tiña 11 arcos.
A estrutura (o arco contraforte, a espadana con capela, o campanario e o paso subterráneo abovedado ou peaxe, que daba acceso ao barrio de San Xoán no casco antigo) foi trasladada e restaurada na vila nova en 1962, baixo a dirección e o deseño de Pons-Sorolla. Co traslado da vila, a imaxe perdeuse, como tantas outras pezas de valor artístico e histórico. O Códice Calixtino revela que os peregrinos do Camiño de Santiago recibían unha bendición por bula papal ao pasar pola capela de Santiago situada no campanario da ponte. Este recoñecemento outorga a Portomarín un valor histórico simbólico, xa que é o único punto do Camiño Francés con este privilexio, á parte de Villafranca del Bierzo coa súa porta do perdón, que ten os mesmos ciclos de apertura que a porta santa, situada na igrexa de Santiago, onde os peregrinos enfermos ou que sufriran un accidente na peregrinación podían obter a indulxencia plena, como en Santiago de Compostela.
Fonte: (Diario Rexional de Lugo – Portomarín: Tablón de Memoria, pasado y presente, Blog)